<!DOCTYPE html>
<html class="client-nojs vector-feature-language-in-header-enabled vector-feature-language-in-main-page-header-disabled vector-feature-page-tools-pinned-disabled vector-feature-toc-pinned-clientpref-0 vector-toc-not-available vector-feature-main-menu-pinned-disabled vector-feature-limited-width-clientpref-1 vector-feature-limited-width-content-enabled vector-feature-custom-font-size-clientpref-1 vector-feature-appearance-pinned-clientpref-0 vector-feature-night-mode-enabled skin-theme-clientpref-os vector-sticky-header-enabled" lang="fr" dir="ltr"><head>
<meta charset="UTF-8">
<title>Machine</title>
<meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1.0">
<link rel="icon" type="image/png" href="./_res_/favicon.png">
<link rel="canonical" href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Machine"> <link href="./_mw_/ext.cite.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.wikimediamessages.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.icons.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.search.codex.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<meta name="ResourceLoaderDynamicStyles" content="">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/site.styles.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/noscript.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/footer.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/vector-2022.css">
</head>
<body class="skin--responsive skin-vector skin-vector-search-vue mediawiki ltr sitedir-ltr mw-hide-empty-elt ns-0 ns-subject page-Machine rootpage-Machine skin-vector-2022 action-view">
<div class="mw-page-container">
<div class="mw-page-container-inner">
<div class="mw-content-container">
<main id="content" class="mw-body">
<header class="mw-body-header vector-page-titlebar">
<h1 id="firstHeading" class="firstHeading mw-first-heading"><span class="mw-page-title-main">Machine</span></h1>
</header>
<a id="top"></a>
<div id="bodyContent" class="vector-body ve-init-mw-desktopArticleTarget-targetContainer" aria-labelledby="firstHeading" data-mw-ve-target-container="">
<div id="contentSub">
<div id="mw-content-subtitle"></div>
</div>
<div id="mw-content-text" class="mw-body-content mw-content-ltr" lang="fr" dir="ltr"><div class="mw-content-ltr mw-parser-output" lang="fr" dir="ltr">
<p>Une <b>machine</b> est un <a href="Produit_fini" title="Produit fini">produit fini</a> mécanique capable d'utiliser une <a href="Source_d'%C3%A9nergie" title="Source d'énergie">source d'énergie</a> communément disponible<sup id="cite_ref-1" class="reference"><a href="#cite_note-1"><span class="cite-bracket">[</span>note 1<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> pour effectuer par elle-même, sous la conduite ou non d'un opérateur, une ou plusieurs tâches spécifiques, en exerçant un <a href="Travail_d'une_force" title="Travail d'une force">travail</a> mécanique sur un <a href="Outil" title="Outil">outil</a>, sur la charge à déplacer ou sur la <a href="Mati%C3%A8re" title="Matière">matière</a> à façonner. Une machine peut être fixe (<a href="Machine-outil" title="Machine-outil">machine-outil</a>, <a href="Machine_%C3%A0_laver" class="mw-redirect" title="Machine à laver">machine à laver</a>, etc.) ou mobile (<a href="Locomotive" title="Locomotive">locomotive</a>, <a href="Tondeuse_%C3%A0_gazon" title="Tondeuse à gazon">tondeuse à gazon</a>, <a href="Machine_%C3%A0_%C3%A9crire" title="Machine à écrire">machine à écrire</a>, etc.).
</p><p>Remarques:
</p>
<ol><li>Tout dispositif similaire devant être supporté par une machine ou maintenu par un utilisateur est appelé <i><a href="Outil" title="Outil">outil</a></i> ;</li>
<li>Si sa finalité se limite à produire de l'énergie mécanique à partir d'une autre source d'énergie, on parle de <i><a href="Moteur" title="Moteur">moteur</a></i> (la <a href="Machine_%C3%A0_vapeur" title="Machine à vapeur">machine à vapeur</a> est en fait un <a href="Moteur_%C3%A0_combustion" title="Moteur à combustion">moteur thermique</a>) ;</li>
<li>Inversement, une machine très polyvalente à laquelle on peut demander de réaliser des enchaînements de tâches qui n'ont pas été explicitement définies lors de sa conception et qui est parfois capable d'effectuer de grands déplacements est appelée <i><a href="Robot" title="Robot">robot</a></i> ;</li>
<li>On utilise le terme <i>appareil</i> pour les dispositifs, notamment <a href="%C3%89lectronique_(technique)" title="Électronique (technique)">électroniques</a>, n'ayant pas pour fonction principale de délivrer un travail <a href="M%C3%A9canisme" title="Mécanisme">mécanique</a> (<a href="Ordinateur" title="Ordinateur">ordinateur</a>, <a href="Haut-parleur" title="Haut-parleur">haut-parleur</a>, <a href="Instrument_de_mesure" title="Instrument de mesure">instrument de mesure</a>…) ;</li>
<li>Dans le langage courant, on désigne souvent par le terme <i>machine</i> une <a href="Moto" title="Moto">motocyclette</a> ou plus généralement un 2 roues motorisé (<a href="Scooter" title="Scooter">scooter</a> ou <a href="Cyclomoteur" title="Cyclomoteur">cyclomoteur</a>)<sup id="cite_ref-2" class="reference"><a href="#cite_note-2"><span class="cite-bracket">[</span>1<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> ;</li>
<li>On appelle également <i>machine</i> dans le langage courant un appareil électronique perfectionné, notamment un <a href="Ordinateur" title="Ordinateur">ordinateur</a>, une <a href="Calculatrice_graphique" title="Calculatrice graphique">calculatrice graphique</a> ou encore une <a href="Console_de_jeux_vid%C3%A9o" title="Console de jeux vidéo">console de jeux</a>.</li></ol>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Étymologie"><span id=".C3.89tymologie"></span>Étymologie</h2></div>
<p>Le terme « machine » provient du latin <i><span class="lang-la" lang="la">machina</span></i>, du <a href="Grec_ancien" title="Grec ancien">grec</a> <a href="Dorien" title="Dorien">dorien</a> <span class="lang-grc" lang="grc">μαχανά</span> / <span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn"><i>makhaná</i></span> (<span class="lang-grc" lang="grc">μηχανή</span> / <span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn"><i>mēkhanḗ</i></span> en <a href="Ionien-attique" title="Ionien-attique">ionien-attique</a>), signifiant : « astuce », « <a href="Histoire_des_techniques" title="Histoire des techniques">invention</a> ingénieuse », « dispositif ». D'après le linguiste <a href="Ernst_Robert_Curtius" title="Ernst Robert Curtius">Ernst Robert Curtius</a>, le terme grec se rapporte au <a href="Sanskrit" title="Sanskrit">sanscrit</a> <i>mah</i>, « préparer », « croître », <i>magham</i>, « puissance », et au <a href="Gotique" title="Gotique">gotique</a> <i>mag</i>, « je puis », <i>mahts</i>, « puissance »<sup id="cite_ref-3" class="reference"><a href="#cite_note-3"><span class="cite-bracket">[</span>2<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Histoire">Histoire</h2></div>
<p>Au temps de la <a href="Rome_antique" title="Rome antique">Rome antique</a>, au théâtre, on utilisait des grues « mecane », ce qui donnera plus tard « machina », et enfin « machine ».
</p><p>Le <a href="Machinisme" title="Machinisme">machinisme</a> est apparu avec l'utilisation de <a href="M%C3%A9canisme" title="Mécanisme">mécanismes</a> (le <a href="Levier_(m%C3%A9canique)" title="Levier (mécanique)">levier</a>, la <a href="Poulie" title="Poulie">poulie</a>, la <a href="Vis_d'Archim%C3%A8de" title="Vis d'Archimède">vis d'Archimède</a>, <abbr class="abbr" title="et cetera">etc.</abbr>) permettant de transformer un mouvement en un autre.
</p><p>Dans l'action de <a href="Construction" title="Construction">construction</a> (BTP), au début du <abbr class="abbr" title="19ᵉ siècle"><span class="romain">XIX</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr> siècle, le terme « machine » désigne un assemblage de pièces de bois disposées de manière qu'avec le secours de <a href="Poulie" title="Poulie">poulies</a>, de moufles et <a href="Corde_(outil)" title="Corde (outil)">cordages</a>, un petit nombre d'hommes peuvent enlever de gros fardeaux et les poser en place, comme le <a href="https://fr.wiktionary.org/wiki/vindas" class="extiw external" title="wikt:vindas">vindas</a>, l'<a href="Engin" title="Engin">engin</a> (machine servant à élever en saillie les grosses pièces), la <a href="Grue_(engin)" title="Grue (engin)">grue</a>, le gruau (grue plus petite que l'on met en mouvement par un <a href="https://fr.wiktionary.org/wiki/tourniquet" class="extiw external" title="wikt:tourniquet">tourniquet</a> au lieu d'une roue<sup id="cite_ref-Strandh197942_4-0" class="reference"><a href="#cite_note-Strandh197942-4"><span class="cite-bracket">[</span>3<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>), le <a href="Treuil" title="Treuil">treuil</a>, <abbr class="abbr" title="et cetera">etc.</abbr> qui se montent et se démontent selon le besoin qu'on en a<sup id="cite_ref-Strandh197952_5-0" class="reference"><a href="#cite_note-Strandh197952-5"><span class="cite-bracket">[</span>4<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Caractéristiques"><span id="Caract.C3.A9ristiques"></span>Caractéristiques</h2></div>
<ul><li>On appelle <a href="Avantage_m%C3%A9canique" title="Avantage mécanique">avantage mécanique</a> le ratio entre la force que la machine exerce sur la charge et la force qui lui a été appliquée.</li>
<li>L'<a href="Rendement_(physique)" title="Rendement (physique)">efficacité mécanique</a> d'une machine est le ratio de son avantage mécanique réel à l'avantage mécanique idéal, c'est-à-dire sans <a href="Frottement" title="Frottement">frottement</a>.</li>
<li>L'<a href="Efficacit%C3%A9_%C3%A9nerg%C3%A9tique_(thermodynamique)" title="Efficacité énergétique (thermodynamique)">efficacité énergétique</a> (ou efficacité thermodynamique) est le ratio (<a href="Analyse_dimensionnelle" title="Analyse dimensionnelle">adimensionnel</a>) du <a href="Travail_d'une_force" title="Travail d'une force">travail</a> fourni par la machine sur la quantité d'<a href="%C3%89nergie" title="Énergie">énergie</a> qu'elle a consommée pour y parvenir.</li>
<li>Le <a href="Rendement_(physique)" title="Rendement (physique)">rendement</a> est le ratio entre l'efficacité énergétique réelle d'une machine et l'efficacité théorique maximale qu'on peut attendre d'elle. Le rendement a toujours une valeur comprise entre <a href="Z%C3%A9ro" title="Zéro">0</a> et <a href="1_(nombre)" title="1 (nombre)">1</a> (100 %) alors que, selon le système, l'efficacité peut prendre n'importe quelle valeur positive.<sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[citation nécessaire]</sup></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Machine-outil">Machine-outil</h2></div>
<p>Dans l'<a href="Industrie" title="Industrie">industrie</a>, les <a href="Machine-outil" title="Machine-outil">machines-outils</a> à <a href="Commande_num%C3%A9rique" class="mw-redirect" title="Commande numérique">commande numérique</a> permettent d'améliorer la productivité et la reproductibilité du travail effectué, en réduisant notamment les dispersions de fabrication. Par exemple, l'emploi du <a href="Tournevis_%C3%A9lectrique" class="mw-redirect" title="Tournevis électrique">tournevis électrique</a> sur les chaînes de montage permet une meilleure maîtrise du <a href="Couple_(physique)" title="Couple (physique)">couple</a> de serrage (à la différence du <a href="Moulin_%C3%A0_caf%C3%A9" title="Moulin à café">moulin à café</a>, le <a href="Visseuse" title="Visseuse">tournevis électrique</a> possède un système <a href="%C3%89lectrom%C3%A9canique" title="Électromécanique">électromécanique</a> de <a href="R%C3%A9troaction" title="Rétroaction">rétroaction</a>).
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Robot_industriel">Robot industriel</h2></div>
<p>Afin de limiter la pénibilité de certains travaux, ou opérer à <a href="Gestion_de_la_qualit%C3%A9" class="mw-redirect" title="Gestion de la qualité">qualité</a> constante en <a href="Peinture_(mati%C3%A8re)" title="Peinture (matière)">peinture</a>, <a href="Soudage" title="Soudage">soudure</a> ou <a href="Assemblage_m%C3%A9canique" title="Assemblage mécanique">assemblage</a>, l'industrie utilise de plus en plus de <a href="Robot" title="Robot">robots</a> à poste fixe et de robots mobiles pour l'approvisionnement des postes de travail (voir l'article <a href="Transitique" title="Transitique">Transitique</a>).
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Automate">Automate</h2></div>
<p>Une catégorie de machines effectue des travaux ou rend des services que, sans elle, l'homme serait incapable d'exécuter (exemple : calcul d'une <a href="Imagerie_m%C3%A9dicale" title="Imagerie médicale">image médicale</a> en 3D à partir de ses projections ou <a href="Tr%C3%A9panation" title="Trépanation">trépanation</a> de la boîte crânienne sans le moindre dommage au cerveau). L'<a href="Informatique" title="Informatique">informatique</a> industrielle et l'<a href="Automatique" title="Automatique">automatisme</a> sont à la base de toutes les machines modernes.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Mécatronique"><span id="M.C3.A9catronique"></span>Mécatronique</h2></div>
<p>Les machines modernes du <abbr class="abbr" title="21ᵉ siècle"><span class="romain">XXI</span><sup style="font-size:72%">e</sup></abbr> siècle deviennent <a href="M%C3%A9catronique" title="Mécatronique">mécatroniques</a> avec de plus en plus de <a href="Puissance_(physique)" title="Puissance (physique)">puissance</a> et d'<a href="Intelligence" title="Intelligence">intelligence</a>, du fait de la combinaison de quatre disciplines majeures de l'<a href="Ing%C3%A9nierie" title="Ingénierie">ingénierie</a> : la <a href="M%C3%A9canique_(science)" title="Mécanique (science)">mécanique</a>, l'<a href="%C3%89lectrotechnique" title="Électrotechnique">électrotechnique</a>, l'<a href="%C3%89lectronique_(technique)" title="Électronique (technique)">électronique</a> et l'<a href="Informatique" title="Informatique">informatique</a>.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Ordinateur">Ordinateur</h3></div>
<p>Un <a href="Ordinateur" title="Ordinateur">ordinateur</a> est une machine électronique. Il stocke et manipule des flux d'<a href="%C3%89lectron" title="Électron">électrons</a> qui servent à la lecture séquentielle d'un ensemble d'instructions qui lui font exécuter des opérations logiques et <a href="Arithm%C3%A9tiques" title="Arithmétiques">arithmétiques</a> (voir les articles <a href="Automate" title="Automate">Automate</a> et <a href="Machine_de_Turing" title="Machine de Turing">Machine de Turing</a>).
</p><p><a href="Charles_Babbage" title="Charles Babbage">Charles Babbage</a> conçut la première <a href="Calculatrice_m%C3%A9canique" title="Calculatrice mécanique">calculatrice mécanique</a>. Cette machine est considérée comme le précurseur de l'informatique moderne.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Les_machines_comme_modèles_du_vivant_:_le_mécanisme"><span id="Les_machines_comme_mod.C3.A8les_du_vivant_:_le_m.C3.A9canisme"></span>Les machines comme modèles du vivant : le mécanisme</h2></div>
<p>Les <a href="Philosophe" title="Philosophe">philosophes</a> et les <a href="Religion" title="Religion">religions</a> débattent depuis longtemps du statut souvent jugé tout à fait spécifique de l'homme et de l'animal parmi les <a href="%C3%8Atres_vivants" class="mw-redirect" title="Êtres vivants">êtres vivants</a><sup id="cite_ref-ChapouthierKaplan2011_6-0" class="reference"><a href="#cite_note-ChapouthierKaplan2011-6"><span class="cite-bracket">[</span>5<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p><p>Les machines ont permis de concevoir une théorie particulière de la vie : le mécanisme. Cette conception est particulièrement attachée à la pensée du philosophe et savant français <a href="Ren%C3%A9_Descartes" title="René Descartes">René Descartes</a>, qui dans son traité <i><a href="L'Homme_(Descartes)" title="L'Homme (Descartes)">De l'Homme</a></i> puis dans le <i><a href="Discours_de_la_m%C3%A9thode" title="Discours de la méthode">Discours de la méthode</a></i> conçoit le corps humain et les corps animaux en général comme analogues aux machines. En particulier, Descartes conçoit le système nerveux sur le modèle de certaines fontaines de son époque : il y circule des « esprits animaux » (des particules de sang très légères) qui actionnent les muscles à la manière dont l'eau peut actionner le mouvement de certains éléments des fontaines. Pour Descartes, les humains se distinguent cependant radicalement des autres animaux par la possession d'une âme, substance immatérielle, qui joue un rôle analogue au fontainier : elle actionne les muscles en dirigeant les esprits animaux vers tels ou tels nerfs, à partir de la glande pinéale. Cette analogie entre corps vivants et machines vise à expliquer les phénomènes biologiques par la seule physique, le but principal de Descartes étant de faire progresser la médecine grâce à cette nouvelle physiologie mécaniste.
</p><p>Pour la science contemporaine, dont les bases sont matérialistes, les êtres vivants sont des systèmes matériels <a href="Complexit%C3%A9" title="Complexité">complexes</a>, qui maintiennent leur organisation, et donc leur originalité, en échangeant matière et énergie avec leur environnement, comme l'a notamment analysé <a href="Ilya_Prigogine" title="Ilya Prigogine">Ilya Prigogine</a>. Ainsi, les êtres vivants seraient des machines d'un genre particulier ou « d'un autre ordre ».
</p><p>Il reste que, par la complexité de leurs « mécanismes » nerveux, certains êtres vivants, les animaux, sont capables de ressentir <a href="Douleur" title="Douleur">douleur</a>, voire <a href="Souffrance" title="Souffrance">souffrance</a>, ce qui leur donne accès à un vécu original et, dans l'état actuel des choses, très différent des machines construites par l'être humain<sup id="cite_ref-7" class="reference"><a href="#cite_note-7"><span class="cite-bracket">[</span>6<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p><p>Et d'autre part, dans l'état actuel de la technique, aucune machine n'a été construite qui soit capable de se reproduire, de se développer ou de régénérer certains de ses constituants, comme le font très ordinairement les êtres vivants. Bref, ce que les anciens appelaient autrefois « la génération » est un ensemble de phénomènes qui restent inconnus aux machines. Pourtant, malgré ces évidences aisément observables, de nombreuses approches en <a href="Biologie" title="Biologie">biologie moderne</a> tendent implicitement à considérer que les êtres vivants sont <i>comme</i> des machines. Dans cette discipline, il n'existe en effet pas de définition de l'être vivant qui fasse actuellement l'unanimité parmi les chercheurs, et de fait, c'est <i>par défaut</i> et <i>faute de mieux</i> que cette métaphore continue d'être employée.
</p><p>Dans l'<i>Homme-Machine</i>, <a href="La_Mettrie" class="mw-redirect" title="La Mettrie">La Mettrie</a> radicalisera le mécanisme de Descartes en soutenant qu'il n'existe pas d'âme immatérielle chez l'Homme, l'esprit lui-même est matériel et obéit à des lois mécaniques<sup id="cite_ref-8" class="reference"><a href="#cite_note-8"><span class="cite-bracket">[</span>7<span class="cite-bracket">]</span></a></sup><sup class="reference cite_virgule">,</sup><sup id="cite_ref-9" class="reference"><a href="#cite_note-9"><span class="cite-bracket">[</span>8<span class="cite-bracket">]</span></a></sup><sup class="reference cite_virgule">,</sup><sup id="cite_ref-10" class="reference"><a href="#cite_note-10"><span class="cite-bracket">[</span>9<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p><p>La théorie de Descartes a été également radicalisée par des théoriciens de la <a href="Zootechnie" title="Zootechnie">zootechnie</a><sup id="cite_ref-11" class="reference"><a href="#cite_note-11"><span class="cite-bracket">[</span>10<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> affirmant l'identité entre machines et animaux non humains et déniant ainsi toute conscience à ces derniers pour en faire de simples <span class="citation">« machines à produire »</span><sup id="cite_ref-12" class="reference"><a href="#cite_note-12"><span class="cite-bracket">[</span>11<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>, un <a href="Gibier" title="Gibier">gibier</a> ou animal décoratif ou de compagnie<sup id="cite_ref-13" class="reference"><a href="#cite_note-13"><span class="cite-bracket">[</span>12<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>, et de même pour la <a href="Cybern%C3%A9tique" title="Cybernétique">cybernétique</a><sup id="cite_ref-14" class="reference"><a href="#cite_note-14"><span class="cite-bracket">[</span>13<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> ou la <a href="Biologie" title="Biologie">biologie</a><sup id="cite_ref-15" class="reference"><a href="#cite_note-15"><span class="cite-bracket">[</span>14<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>, via le <a href="Pavlovisme" class="mw-redirect" title="Pavlovisme">Pavlovisme</a> notamment<sup id="cite_ref-16" class="reference"><a href="#cite_note-16"><span class="cite-bracket">[</span>15<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Notes_et_références"><span id="Notes_et_r.C3.A9f.C3.A9rences"></span>Notes et références</h2></div>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Notes">Notes</h3></div>
<div class="references-small decimal" style=""><div class="mw-references-wrap"><ol class="references" data-mw-group="note">
<li id="cite_note-1"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-1">↑</a> </span><span class="reference-text">Énergie : <a href="Combustible" title="Combustible">combustible</a>, <a href="%C3%89lectricit%C3%A9" title="Électricité">électricité</a>, entraînement par <a href="Courroie" title="Courroie">courroie</a>, <a href="Manivelle" title="Manivelle">manivelle</a>, traction animale…</span>
</li>
</ol></div>
</div>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Références"><span id="R.C3.A9f.C3.A9rences"></span>Références</h3></div>
<div class="references-small decimal" style=""><div class="mw-references-wrap mw-references-columns"><ol class="references">
<li id="cite_note-2"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-2">↑</a> </span><span class="reference-text">Informations <a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.cnrtl.fr/lexicographie/Machine/0">lexicographiques</a> et <a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.cnrtl.fr/etymologie/Machine/0">étymologiques</a> de « Machine » dans le <i><a href="Tr%C3%A9sor_de_la_langue_fran%C3%A7aise_informatis%C3%A9" title="Trésor de la langue française informatisé">Trésor de la langue française informatisé</a></i>, sur le site du <a href="Centre_national_de_ressources_textuelles_et_lexicales" title="Centre national de ressources textuelles et lexicales">Centre national de ressources textuelles et lexicales</a>.</span>
</li>
<li id="cite_note-3"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-3">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage">« <a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.littre.org/definition/machine"><cite style="font-style:normal;">« machine » : étymologie</cite></a> », sur <span class="italique">littre.org</span> <small style="line-height:1em;">(consulté le <time class="nowrap" datetime="2023-10-29" data-sort-value="2023-10-29">29 octobre 2023</time>)</small></span>.</span>
</li>
<li id="cite_note-Strandh197942-4"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-Strandh197942_4-0">↑</a> </span><span class="reference-text"><a href="#Strandh1979">Strandh 1979</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr> 42. </span>
</li>
<li id="cite_note-Strandh197952-5"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-Strandh197952_5-0">↑</a> </span><span class="reference-text"><a href="#Strandh1979">Strandh 1979</a>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr> 52. </span>
</li>
<li id="cite_note-ChapouthierKaplan2011-6"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-ChapouthierKaplan2011_6-0">↑</a> </span><span class="reference-text"><a href="#ChapouthierKaplan2011">Chapouthier et Kaplan 2011</a>. </span>
</li>
<li id="cite_note-7"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-7">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="ParizeauChapouthier2007"><span class="ouvrage" id="Marie-Hélène_ParizeauGeorges_Chapouthier2007">Marie-Hélène <span class="nom_auteur">Parizeau</span> et <a href="Georges_Chapouthier" title="Georges Chapouthier">Georges Chapouthier</a> (dir.), <cite class="italique">L' être humain, l'animal et la technique</cite>, presses de l'université Laval, <time>2007</time> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a> <span class="nowrap">978-2-7637-8655-1</span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=L%27+%C3%AAtre+humain%2C+l%27animal+et+la+technique&rft.pub=presses+de+l%27universit%C3%A9+Laval&rft.aulast=Parizeau&rft.aufirst=Marie-H%C3%A9l%C3%A8ne&rft.au=Georges+Chapouthier&rft.date=2007&rft.isbn=978-2-7637-8655-1&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></span>.</span>
</li>
<li id="cite_note-8"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-8">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Verbeek"><span class="ouvrage" id="Theo_Verbeek">Theo <span class="nom_auteur">Verbeek</span>, <cite style="font-style:normal">« L'homme machine : Descartes, Boerhaave, La Mettrie »</cite>, dans <cite class="italique">Machina : XI Colloquio internazionale : Roma, 8-10 gennaio 2004 : atti / a cura di Marco Veneziani</cite>, Leo S. Olschki <small style="line-height:1em;">(<a href="Digital_Object_Identifier" title="Digital Object Identifier">DOI</a> <span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://dx.doi.org/10.1400/186114">10.1400/186114</a></span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://doi.org/10.1400/186114">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=bookitem&rft.btitle=Machina+%3A+XI+Colloquio+internazionale+%3A+Roma%2C+8-10+gennaio+2004+%3A+atti+%2F+a+cura+di+Marco+Veneziani&rft.atitle=L%27homme+machine+%3A+Descartes%2C+Boerhaave%2C+La+Mettrie&rft.pub=Leo+S.+Olschki&rft.aulast=Verbeek&rft.aufirst=Theo&rft_id=info%3Adoi%2F10.1400%2F186114&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></span>.</span>
</li>
<li id="cite_note-9"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-9">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Cohen_Rosenfield1937"><span class="ouvrage" id="L._Cohen_Rosenfield1937">L. Cohen Rosenfield, « <cite style="font-style:normal">Un chapitre de l'histoire de l'animal-machine (1645-1749)</cite> », <i>Revue de littérature comparée</i>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr> 17, <time>1937</time>, <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr> 461<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=Un+chapitre+de+l%27histoire+de+l%27animal-machine+%281645-1749%29&rft.jtitle=Revue+de+litt%C3%A9rature+compar%C3%A9e&rft.au=L.+Cohen+Rosenfield&rft.date=1937&rft.volume=17&rft.pages=461&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></span>.</span>
</li>
<li id="cite_note-10"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-10">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Duchesneau1998"><span class="ouvrage" id="François_Duchesneau1998">François Duchesneau, « <cite style="font-style:normal">Les Modèles du vivant de Descartes à Leibniz</cite> », <i>Revue d'histoire des sciences</i>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr> 53, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr> 1, <time>1998</time>, <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <span class="nowrap">173–174</span> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.persee.fr/doc/rhs_0151-4105_2000_num_53_1_2080_t1_0173_0000_2">lire en ligne</a>, consulté le <time class="nowrap" datetime="2024-03-10" data-sort-value="2024-03-10">10 mars 2024</time>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=Les+Mod%C3%A8les+du+vivant+de+Descartes+%C3%A0+Leibniz&rft.jtitle=Revue+d%27histoire+des+sciences&rft.issue=1&rft.aulast=Duchesneau&rft.aufirst=Fran%C3%A7ois&rft.date=1998&rft.volume=53&rft.pages=173%E2%80%93174&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></span>.</span>
</li>
<li id="cite_note-11"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-11">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="HarrisonCarsonDawkins2013"><span class="ouvrage" id="Ruth_HarrisonRachel_CarsonMarian_Stamp_Dawkins2013"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Ruth <span class="nom_auteur">Harrison</span>, Rachel <span class="nom_auteur">Carson</span> et Marian Stamp <span class="nom_auteur">Dawkins</span>, <cite class="italique" lang="en">Animal machines : The new factory farming industry</cite>, CABI, <time>2013</time> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a> <span class="nowrap">978-1-78064-284-0</span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Animal+machines&rft.pub=CABI&rft.stitle=The+new+factory+farming+industry&rft.aulast=Harrison&rft.aufirst=Ruth&rft.au=Carson%2C+Rachel&rft.au=Dawkins%2C+Marian+Stamp&rft.date=2013&rft.isbn=978-1-78064-284-0&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></span>.</span>
</li>
<li id="cite_note-12"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-12">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="LarrèreLarrère"><span class="ouvrage" id="Catherine_LarrèreRaphaël_Larrère">Catherine Larrère et Raphaël Larrère, <cite class="italique">Les Animaux d'élevage ont-ils droit au bien-être</cite>, « L'animal, machine à produire: la rupture du contrat domestique », <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <span class="nowrap">9-24</span><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Les+Animaux+d%27%C3%A9levage+ont-ils+droit+au+bien-%C3%AAtre&rft.atitle=L%27animal%2C+machine+%C3%A0+produire%3A+la+rupture+du+contrat+domestique&rft.aulast=Larr%C3%A8re&rft.aufirst=Catherine&rft.au=Rapha%C3%ABl+Larr%C3%A8re&rft.pages=9-24&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></span>.</span>
</li>
<li id="cite_note-13"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-13">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Lestel1998"><span class="ouvrage" id="D._Lestel1998">D. Lestel, <cite style="font-style:normal">« Des animaux-machines aux machines animales »</cite>, dans Boris Cyrulnik, <cite class="italique">Si les lions pouvaient parler: essais sur la condition animale</cite>, Gallimard, <time>1998</time> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a> <span class="nowrap">978-2-07-073709-3</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <span class="nowrap">680-699</span><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=bookitem&rft.btitle=Si+les+lions+pouvaient+parler%3A+essais+sur+la+condition+animale&rft.atitle=Des+animaux-machines+aux+machines+animales&rft.pub=Gallimard&rft.aulast=Lestel&rft.aufirst=D.&rft.date=1998&rft.pages=680-699&rft.isbn=978-2-07-073709-3&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></span>.</span>
</li>
<li id="cite_note-14"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-14">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="WienerHillMitter2019"><span class="ouvrage" id="Norbert_WienerDoug_HillSanjoy_K._Mitter2019"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Norbert <span class="nom_auteur">Wiener</span>, Doug <span class="nom_auteur">Hill</span> et Sanjoy K. <span class="nom_auteur">Mitter</span>, <cite class="italique" lang="en">Cybernetics: or control and communication in the animal and the machine</cite>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr> 25, The MIT Press, <time>2019</time> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a> <span class="nowrap">978-0-262-53784-1</span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Cybernetics%3A+or+control+and+communication+in+the+animal+and+the+machine&rft.pub=The+MIT+Press&rft.aulast=Wiener&rft.aufirst=Norbert&rft.au=Hill%2C+Doug&rft.au=Mitter%2C+Sanjoy+K.&rft.date=2019&rft.volume=25&rft.isbn=978-0-262-53784-1&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></span>.</span>
</li>
<li id="cite_note-15"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-15">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Chapouthier2000"><span class="ouvrage" id="G._Chapouthier2000">G. Chapouthier, « <cite style="font-style:normal">Impact de l’animal-machine sur la biologie moderne : triomphe épistémologique et désastre moral</cite> », <i>L'esprit cartésien</i>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr> 2, <time>2000</time>, <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <span class="nowrap">742-744</span><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=Impact+de+l%E2%80%99animal-machine+sur+la+biologie+moderne+%3A+triomphe+%C3%A9pist%C3%A9mologique+et+d%C3%A9sastre+moral&rft.jtitle=L%27esprit+cart%C3%A9sien&rft.aulast=Chapouthier&rft.aufirst=G.&rft.date=2000&rft.volume=2&rft.pages=742-744&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></span>.</span>
</li>
<li id="cite_note-16"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-16">↑</a> </span><span class="reference-text"><span class="ouvrage" id="Todes2000"><span class="ouvrage" id="Daniel_P._Todes2000"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Daniel P. <span class="nom_auteur">Todes</span>, <cite class="italique" lang="en">Ivan Pavlov: exploring the animal machine</cite>, Oxford University Press, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr> « Oxford portraits in science », <time>2000</time> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a> <span class="nowrap">978-0-19-510514-8</span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Ivan+Pavlov%3A+exploring+the+animal+machine&rft.pub=Oxford+University+Press&rft.aulast=Todes&rft.aufirst=Daniel+P.&rft.date=2000&rft.isbn=978-0-19-510514-8&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></span>.</span>
</li>
</ol></div>
</div>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Voir_aussi">Voir aussi</h2></div>
<style data-mw-deduplicate="TemplateStyles:r194021218">
/* start https://fr.wikipedia.org/ */
.mw-parser-output .autres-projets>.titre{text-align:center;margin:0.2em 0}.mw-parser-output .autres-projets>ul{margin:0;padding:0}.mw-parser-output .autres-projets>ul>li{list-style:none;margin:0.2em 0;text-indent:0;padding-left:24px;min-height:20px;text-align:left;display:block}.mw-parser-output .autres-projets>ul>li>a{font-style:italic}@media(max-width:720px){.mw-parser-output .autres-projets{float:none}}
/* end https://fr.wikipedia.org/ */
</style>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Bibliographie">Bibliographie</h3></div>
<ul><li><span class="ouvrage" id="Baudet2003"><span class="ouvrage" id="Jean-Claude_Baudet2003"><a href="Jean-Claude_Baudet" title="Jean-Claude Baudet">Jean-Claude <span class="nom_auteur">Baudet</span></a>, <cite class="italique">De l'outil à la machine : histoire des techniques jusqu'en 1800</cite>, Paris, <a href="Vuibert" title="Vuibert">Vuibert</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr> « Culture scientifique », <time>2003</time>, 346 <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a> <span class="nowrap">978-2-7117-5323-9</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a> <span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/635988447">635988447</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=De+l%27outil+%C3%A0+la+machine&rft.place=Paris&rft.pub=Vuibert&rft.stitle=histoire+des+techniques+jusqu%27en+1800&rft.aulast=Baudet&rft.aufirst=Jean-Claude&rft.date=2003&rft.tpages=346&rft.isbn=978-2-7117-5323-9&rft_id=info%3Aoclcnum%2F635988447&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Baudet2004"><span class="ouvrage" id="Jean-Claude_Baudet2004"><a href="Jean-Claude_Baudet" title="Jean-Claude Baudet">Jean-Claude Baudet</a>, <cite class="italique">De la machine au système : histoire des techniques depuis 1800</cite>, Paris, <a href="Vuibert" title="Vuibert">Vuibert</a>, <time>2004</time>, 600 <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a> <span class="nowrap">978-2-7117-5324-6</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a> <span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/255577385">255577385</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=De+la+machine+au+syst%C3%A8me&rft.place=Paris&rft.pub=Vuibert&rft.stitle=histoire+des+techniques+depuis+1800&rft.aulast=Baudet&rft.aufirst=Jean&rft.date=2004&rft.tpages=600&rft.isbn=978-2-7117-5324-6&rft_id=info%3Aoclcnum%2F255577385&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Lafitte1971"><span class="ouvrage" id="Jacques_Lafitte1971">Jacques Lafitte, <cite class="italique">Réflexions sur la science des machines</cite>, Paris, <a href="Librairie_philosophique_J._Vrin" class="mw-redirect" title="Librairie philosophique J. Vrin">Vrin</a>, <time>1971</time>, 136 <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a> <span class="nowrap">978-2-7116-0461-6</span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=R%C3%A9flexions+sur+la+science+des+machines&rft.place=Paris&rft.pub=Vrin&rft.aulast=Lafitte&rft.aufirst=Jacques&rft.date=1971&rft.tpages=136&rft.isbn=978-2-7116-0461-6&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Morisot1814."><span class="ouvrage" id="J._M._Morisot1814.">J. M. <span class="nom_auteur">Morisot</span>, <cite class="italique">Tableaux détaillés des prix de tous les ouvrages du bâtiment (Maçonnerie)</cite>, Carilian, 1814. <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="https://books.google.be/books?id=vGIUAAAAQAAJ&pg=PR3">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Tableaux+d%C3%A9taill%C3%A9s+des+prix+de+tous+les+ouvrages+du+b%C3%A2timent+%28Ma%C3%A7onnerie%29&rft.pub=Carilian&rft.aulast=Morisot&rft.aufirst=J.+M.&rft.date=1814&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Strandh1979"><span class="ouvrage" id="Sigvard_Strandh1979"><a href="Sigvard_Strandh" title="Sigvard Strandh">Sigvard <span class="nom_auteur">Strandh</span></a> (<abbr class="abbr" title="traduction">trad.</abbr> de l'anglais, <abbr class="abbr" title="préface">préf.</abbr> Philippe Bredèche), <cite class="italique">Machines : histoire illustrée</cite>, Paris, <a href="%C3%89ditions_Gr%C3%BCnd" title="Éditions Gründ">Éditions Gründ</a>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr> « Regards », <time>1979</time> (<abbr class="abbr" title="réimpression">réimpr.</abbr> 1983, 1988), 239 <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a> <span class="nowrap">978-2-7000-2015-1</span>, <a href="Online_Computer_Library_Center" title="Online Computer Library Center">OCLC</a> <span class=" noarchive nowrap"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://worldcat.org/fr/title/185278678">185278678</a></span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Machines&rft.place=Paris&rft.pub=%C3%89ditions+Gr%C3%BCnd&rft.stitle=histoire+illustr%C3%A9e&rft.aulast=Strandh&rft.aufirst=Sigvard&rft.date=1979&rft.tpages=239&rft.isbn=978-2-7000-2015-1&rft_id=info%3Aoclcnum%2F185278678&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Georges_ChapouthierFrédéric_Kaplan2011"><span class="nom_auteur"><a href="Georges_Chapouthier" title="Georges Chapouthier">Georges Chapouthier</a></span> et <span class="nom_auteur">Frédéric Kaplan</span>, <cite class="italique">L'homme, l'animal et la machine : perpétuelles redéfinitions</cite>, Paris, CNRS Éditions, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr> « Biblis », <time>2011</time>, 224 <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a> <span class="nowrap">978-2-2710-7675-5</span>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=L%27homme%2C+l%27animal+et+la+machine+%3A+perp%C3%A9tuelles+red%C3%A9finitions&rft.place=Paris&rft.pub=CNRS+%C3%89ditions&rft.aulast=Georges+Chapouthier&rft.au=Fr%C3%A9d%C3%A9ric+Kaplan&rft.date=2011&rft.tpages=224&rft.isbn=978-2-2710-7675-5&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AMachine"></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Articles_connexes">Articles connexes</h3></div>
<div style="column-width:20em;column-gap:1em;" class="colonnes">
<ul><li><a href="Automation" class="mw-redirect" title="Automation">Automation</a></li>
<li><a href="Automation_industrielle" class="mw-redirect" title="Automation industrielle">Automation industrielle</a></li>
<li><a href="Automatisme" title="Automatisme">Automatisme</a></li>
<li><a href="Enigma_(machine)" title="Enigma (machine)">Enigma (machine)</a></li>
<li><a href="Histoire_des_techniques" title="Histoire des techniques">Histoire des techniques</a></li>
<li><a href="Industrialisation" title="Industrialisation">Industrialisation</a></li>
<li><a href="Industrie" title="Industrie">Industrie</a></li>
<li><a href="Interactions_homme-machine" class="mw-redirect" title="Interactions homme-machine">Interactions homme-machine</a></li>
<li><a href="Machine_%C3%A0_vapeur" title="Machine à vapeur">Machine à vapeur</a></li>
<li><a href="Machine_de_Turing" title="Machine de Turing">Machine de Turing</a></li>
<li><a href="Machine-outil" title="Machine-outil">Machine-outil</a></li>
<li><a href="Machine-outil_%C3%A0_commande_num%C3%A9rique" title="Machine-outil à commande numérique">Machine-outil à commande numérique</a></li>
<li><a href="Machine_simple" title="Machine simple">Machine simple</a></li>
<li><a href="Machine_to_machine" title="Machine to machine">Machine to machine</a></li>
<li><a href="Machine_virtuelle" title="Machine virtuelle">Machine virtuelle</a></li>
<li><a href="Machinisme" title="Machinisme">Machinisme</a></li>
<li><a href="M%C3%A9canique_(technique)" title="Mécanique (technique)">Mécanique (industrie)</a></li>
<li><a href="M%C3%A9canisation" title="Mécanisation">Mécanisation</a></li>
<li><a href="Outil" title="Outil">Outil</a></li>
<li><a href="Outil_convivial" title="Outil convivial">Outil convivial</a></li>
<li><a href="Productivisme" title="Productivisme">Productivisme</a></li>
<li><a href="Productivit%C3%A9" title="Productivité">Productivité</a></li>
<li><a href="Progr%C3%A8s_technique" title="Progrès technique">Progrès technique</a></li>
<li><a href="R%C3%A9volution_industrielle" title="Révolution industrielle">Révolution industrielle</a></li>
<li><a href="Robot" title="Robot">Robot</a></li>
<li><a href="Technique" title="Technique">Technique</a></li></ul>
</div>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Liens_externes">Liens externes</h3></div>
<p class="mw-empty-elt">
</p>
<ul><li class="mw-empty-elt"></li>
<li><span class="liste-horizontale noarchive"><span class="wd_identifiers">Ressource relative à la littérature</span> : <ul><li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.sf-encyclopedia.com/entry/machines"><span class="lang-en" lang="en">The Encyclopedia of Science Fiction</span></a></li> </ul></span> </li>
<li><div class="liste-horizontale"><span class="wd_identifiers">Notices dans des dictionnaires ou encyclopédies généralistes</span> : <ul><li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.britannica.com/technology/machine"><i>Britannica</i></a></li> <li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://denstoredanske.lex.dk//maskine/"><i>Den Store Danske Encyklopædi</i></a></li> <li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/machine/67148"><i>Larousse</i></a></li> <li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://snl.no/maskin"><i>Store norske leksikon</i></a></li> <li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.treccani.it/enciclopedia/macchina"><i>Treccani</i></a></li> <li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.universalis.fr/encyclopedie/machine/"><i>Universalis</i></a></li> </ul></div></li>
<li><div class="liste-horizontale"><span class="wd_identifiers"><a href="Autorit%C3%A9_(sciences_de_l'information)" title="Autorité (sciences de l'information)">Notices d'autorité</a></span> : <ul><li><span class="nowrap uid noarchive"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb131626829">BnF</a></span> (<span class="nowrap uid noarchive"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://data.bnf.fr/ark:/12148/cb131626829">données</a></span>)</li> <li><span class="nowrap uid noarchive"><a rel="nofollow" class="external text" href="http://id.loc.gov/authorities/sh85079362">LCCN</a></span></li> <li><span class="nowrap uid noarchive"><a rel="nofollow" class="external text" href="http://d-nb.info/gnd/4037786-6">GND</a></span></li> <li><span class="nowrap uid noarchive"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://id.ndl.go.jp/auth/ndlna/00565740">Japon</a></span></li> <li><span class="nowrap uid noarchive"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.nli.org.il/en/authorities/987007541043605171">Israël</a></span></li> <li><span class="nowrap uid noarchive"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://aleph.nkp.cz/F/?func=find-c&local_base=aut&ccl_term=ica=ph116295">Tchéquie</a></span></li> </ul></div></li></ul>
<ul id="bandeau-portail" class="bandeau-portail"><li><span class="bandeau-portail-element"><span class="bandeau-portail-icone"><span class="noviewer" typeof="mw:File"></span></span> <span class="bandeau-portail-texte">Portail du génie mécanique</span> </span></li> <li><span class="bandeau-portail-element"><span class="bandeau-portail-icone"><span class="noviewer" typeof="mw:File"></span></span> <span class="bandeau-portail-texte">Portail de l'industrie</span> </span></li> <li><span class="bandeau-portail-element"><span class="bandeau-portail-icone"><span class="noviewer" typeof="mw:File"></span></span> <span class="bandeau-portail-texte">Portail des technologies</span> </span></li> <li><span class="bandeau-portail-element"><span class="bandeau-portail-icone"><span class="noviewer" typeof="mw:File"></span></span> <span class="bandeau-portail-texte">Portail de l’énergie</span> </span></li> </ul></div><!--htdig_noindex--><div><div class="zim-footer">
Cet article est issu de <a class="external text" title="Dernière modification le 2025-09-06" href="https://fr.wikipedia.org/wiki/?title=Machine&oldid=228764585">Wikipédia</a>. Sauf mention contraire, le texte est disponible sous <a class="external text" href="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.fr">Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0</a>. Des conditions supplémentaires peuvent s’appliquer aux fichiers multimédias.
</div>
</div><!--/htdig_noindex--></div>
</div>
</main>
</div>
</div>
</div>
<script src="./_webp_/webpHandler.js"></script>
</body></html>